Skąd się bierze lista prac wzbronionych
Art. 204 Kodeksu pracy zakazuje zatrudniania młodocianych przy pracach wzbronionych, a ich wykaz ustala rozporządzenie. Obecnie jest to rozporządzenie z 19 czerwca 2023 roku w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. 2023 poz. 1240), które zastąpiło wcześniejsze przepisy z 2004 roku. Pełny tekst z załącznikami znajdziesz w internetowym systemie aktów prawnych Sejmu.
Rozporządzenie ma dwa załączniki. Pierwszy to lista prac zakazanych bez wyjątków. Drugi wymienia część tych prac, które młodociany powyżej 16 lat może wykonywać wyłącznie w ramach przygotowania zawodowego, pod nadzorem instruktora i w ograniczonym czasie, na przykład spawanie najwyżej 3 godziny dziennie. Uczeń zatrudniony do prac lekkich albo na zleceniu nie korzysta z tych wyjątków, więc dla niego obowiązuje pełen zakaz z pierwszego załącznika.
Zakazy dzielą się na trzy grupy:
- prace nadmiernie obciążające fizycznie, w wymuszonej pozycji albo obciążające psychicznie,
- prace w narażeniu na czynniki chemiczne, pyły, hałas, drgania, gorący albo zimny mikroklimat i czynniki biologiczne,
- prace grożące wypadkiem, od obsługi maszyn po pracę na wysokości.
Czego nie wolno zlecić uczniowi w typowych branżach
Rozporządzenie jest napisane językiem technicznym, a firmy pytają o konkretne stanowiska. Poniższa tabela przekłada zakazy na zadania, które najczęściej pojawiają się w ofertach dla uczniów.
| Branża | Zadania wzbronione młodocianym | Co uczeń może robić przy pracach lekkich |
|---|---|---|
| Sklep spożywczy | sprzedaż alkoholu i wyrobów tytoniowych, rozładunek dostaw, praca w chłodni | wykładanie lekkiego towaru, metkowanie, obsługa klienta bez alkoholu i tytoniu |
| Gastronomia | podawanie alkoholu, krojenie i mielenie mięsa, filetowanie ryb, praca przy gorących piecach | przygotowanie zimnych przekąsek, wydawanie zamówień bez alkoholu, porządek na sali |
| Hotel | obsługa pokoi (dozwolona tylko w przygotowaniu zawodowym), bar z alkoholem | recepcja w godzinach dziennych, pomoc przy rezerwacjach, informacja dla gości |
| Magazyn i logistyka | prace polegające wyłącznie na dźwiganiu i przenoszeniu, wózki i maszyny, załadunek | inwentaryzacja, skanowanie, wprowadzanie danych |
| Budowa i warsztat | praca na wysokości powyżej 3 m, wykopy, maszyny budowlane, naprawa pojazdów w pozycji leżącej | pomoc w biurze budowy, dokumentacja zdjęciowa z poziomu terenu |
| Biuro i praca zdalna | praca pod presją czasu z tempem narzuconym z góry i płacą od wyniku | social media, testy aplikacji, wprowadzanie danych, obsługa czatu |
Ostatni wiersz bywa zaskoczeniem. Rozporządzenie zalicza do prac obciążających psychicznie także pracę w akordzie, pod dużą presją czasu i z tempem wymuszonym przez maszynę. Uczeń w call center rozliczany od liczby rozmów albo sprzedaży to prosta droga do zarzutu przy kontroli. Stała stawka godzinowa i zadania bez normy wydajności są bezpieczne.
Uczeń w sklepie i gastronomii w praktyce
W sklepie najczęstszy problem to kasa. Uczeń może obsługiwać kasę przy pracach lekkich, ale nie może sprzedawać alkoholu ani papierosów, więc przy każdym takim produkcie kasę musi przejąć pełnoletni pracownik. W małym sklepie z jedną kasą wieczorem oznacza to, że uczeń nie może zostać sam. Do tego dochodzi zakaz pracy w porze nocnej (art. 203 Kodeksu pracy), który przy zmianach do 23 eliminuje ucznia z ostatniej godziny.
W kuchni zakazane są krojenie i mielenie mięsa, filetowanie ryb oraz praca w gorącym mikroklimacie. Podawanie alkoholu wyklucza ucznia z baru i z obsługi stolików w lokalu, gdzie alkohol jest częścią zamówienia. Zostają zadania pomocnicze: zimna kuchnia, wydawanie dań, napoje bezalkoholowe, porządek. Zanim wpiszesz takie stanowisko do umowy o pracę, potrzebujesz zatwierdzonego wykazu prac lekkich dla młodocianych, a lekarz medycyny pracy wydaje orzeczenie o braku przeciwwskazań.
Co firma musi zrobić przed pierwszym dniem pracy ucznia
Rozporządzenie nakłada na pracodawcę kilka obowiązków, które sprawdza Państwowa Inspekcja Pracy:
1. Ocena ryzyka zawodowego przed rozpoczęciem pracy przez młodocianego i ponownie przed każdą zmianą stanowiska albo sposobu pracy.
2. Zakładowy wykaz prac wzbronionych młodocianym i stanowisk, na których występują, przygotowany z udziałem lekarza sprawującego opiekę profilaktyczną.
3. Wywieszenie tego wykazu w widocznym miejscu w każdym dziale, w którym pracują młodociani.
4. Poinformowanie ucznia w zrozumiały sposób o zagrożeniach i środkach ochrony.
5. Badanie lekarskie i szkolenie bhp przed dopuszczeniem do pracy.
Kolejność badań i szkolenia, kto wystawia skierowanie i kto płaci, opisujemy w poradniku o badaniach lekarskich młodocianych pracowników. Gdy lekarz medycyny pracy zaleci uczniowi dodatkową konsultację, a rodzic nie wie, do jakiego specjalisty się zapisać, pomocny bywa serwis Szukajlekarza, w którym po opisie objawu dostaje się wskazanie specjalizacji.
Naruszenie przepisów o zatrudnianiu młodocianych jest wykroczeniem z art. 281 Kodeksu pracy, za które inspektor Państwowej Inspekcji Pracy może nałożyć grzywnę od 1 000 do 30 000 zł. Przy wypadku ucznia przy pracy wzbronionej dochodzi odpowiedzialność za szkodę, której żadna polisa chętnie nie pokrywa.
Czy zakazy obowiązują przy umowie zlecenie
Art. 204 Kodeksu pracy mówi o pracownikach młodocianych, czyli o umowie o pracę. Przy umowie zlecenie część prawników uznaje, że rozporządzenie nie stosuje się wprost. W praktyce to słaba linia obrony: firma odpowiada za bezpieczeństwo każdej osoby, która wykonuje u niej pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej (art. 304 Kodeksu pracy), a sąd i inspektor ocenią, czy szesnastolatek na zleceniu nie wykonywał w rzeczywistości pracy zakazanej.
Dlatego w PracaDla16Latki stosujemy te same zakazy do każdej oferty, niezależnie od umowy. Moderacja odrzuca ogłoszenia z pracą przy alkoholu, w magazynie, na budowie czy w nocy, a kalkulator kosztu ostrzega już przy wpisywaniu zadania. Zlecenie wybierają firmy przy zadaniach zdalnych i biurowych, gdzie ryzyko pracy wzbronionej praktycznie nie istnieje, a koszt jest niższy o składki pracodawcy. Ile wychodzi to miesięcznie, sprawdzisz w kalkulatorze wynagrodzenia pracownika młodocianego.
Lista kontrolna stanowiska dla ucznia
Przed publikacją oferty przejdź przez pięć pytań. Jedno „tak” w pierwszych czterech oznacza, że stanowisko trzeba zmienić albo nie zatrudniać na nim osoby poniżej 18 lat.
| Pytanie | Jeśli tak |
|---|---|
| Czy uczeń dotknie alkoholu albo wyrobów tytoniowych przy sprzedaży lub podawaniu? | przenieś te czynności na pełnoletniego pracownika |
| Czy zadanie polega głównie na dźwiganiu, rozładunku albo pracy w pochyleniu? | zmień zakres na lekki towar albo prace biurowe |
| Czy praca odbywa się na wysokości powyżej 3 m, przy maszynach albo w chłodni? | stanowisko nie nadaje się dla ucznia |
| Czy wynagrodzenie zależy od tempa albo wyniku (akord, norma, prowizja od sprzedaży)? | przejdź na stałą stawkę godzinową |
| Czy grafik mieści się w limitach godzin i kończy przed 22? | jeśli nie, przeplanuj zmiany |
Limity godzin w roku szkolnym, w ferie i w wakacje omawia poradnik ile godzin może pracować 16 latek. Cały proces zatrudnienia na etacie, z kosztem policzonym na płacy 2026, opisuje poradnik o zatrudnieniu młodocianego na umowę o pracę.
Oferta dla ucznia bez ryzyka pracy wzbronionej
W koncie firmy wpisujesz zadanie, godziny i stawkę. System sprawdza limity godzin dla wieku kandydata i wychwytuje zadania z kategorii, których nie publikujemy, a moderacja w 24 godziny weryfikuje treść przed publikacją wśród uczniów 16 i 17 lat. Wzory umów i zgody rodzica masz od razu w panelu. Plan Start kosztuje 99 zł netto miesięcznie przy płatności rocznej, wszystkie plany porównuje cennik.
Pytania firm o prace wzbronione młodocianym
Jakie prace są wzbronione młodocianym?
Wykaz jest w rozporządzeniu Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 roku. Obejmuje prace nadmiernie obciążające fizycznie i psychicznie, w narażeniu na chemikalia, hałas, zimno i gorąco oraz prace grożące wypadkiem. Przykłady to sprzedaż alkoholu, praca na wysokości powyżej 3 m, obsługa maszyn, krojenie mięsa i praca w akordzie.
Czy młodociany może sprzedawać alkohol?
Nie. Sprzedaż i podawanie napojów alkoholowych są na liście prac wzbronionych młodocianym, tak samo jak sprzedaż wyrobów tytoniowych. Uczeń może pracować na kasie przy pracach lekkich, ale każdą sprzedaż alkoholu lub papierosów musi przejąć pełnoletni pracownik, także wieczorem w małym sklepie.
Czy młodociany może pracować w gastronomii?
Może, ale tylko przy zadaniach spoza wykazu prac wzbronionych: zimna kuchnia, wydawanie dań, napoje bezalkoholowe i porządek na sali. Zakazane są krojenie i mielenie mięsa, filetowanie ryb, praca przy gorących piecach i podawanie alkoholu. Stanowisko musi być wpisane do zatwierdzonego wykazu prac lekkich.
Czy młodociany może pracować na wysokości?
Nie, jeśli praca odbywa się na wysokości powyżej 3 metrów. Wyjątek dotyczy wyłącznie młodocianych powyżej 16 lat w przygotowaniu zawodowym, najwyżej 2 godziny dziennie, z pełnym zabezpieczeniem przed upadkiem. Uczeń przy pracach lekkich albo na zleceniu nie może wykonywać takiej pracy.